Terapia on-line - miesięcznik dla lekarzy i farmaceutów

TERAPIA - GERIATRIA - PAŹDZIERNIK 2010

Redaktor numeru: prof. dr hab. n. med. Bernard Panaszek Inne artykuly | Inne edycje

Upadki osób w wieku podeszłym - przyczyny i profilaktyka


Summary
Falls are a typical health problem in old age, ranking among the geriatric giants. Studies developed among the elderly population indicate that over 30% of persons aged over 65 living alone fall at least once a year, and in very old persons this problem is found in half the population. The consequences of falls cause self-dependence problems, reducing the quality of life and leading to reliance on caregivers in everyday activities. Prevention of falls and their consequences should take into consideration reasons arising from the health status of the elderly person (intrinsic factors) and the surroundings (extrinsic factors). In the case of intrinsic factors, revision of previous therapy is necessary, moreover - evaluation of instability, walk and eyesight. Most often, elderly people fall at home while walking or changing their position from sitting to standing. For this reason a comfortable and suitable arrangement of the home environment, delivery of walking-improving equipment and developing a proper rehabilitation program is important. Elementary knowledge about preventing falls should be promoted among elderly people as well as family physicians, who take care of this population.

Keywords: falls, elderly, causes, risk, prevention.

Słowa kluczowe: upadki, osoby starsze, przyczyny, ryzyko, zapobieganie.



Dr n. med. Wioletta Szczepaniak1,2
dr n. med. Zbigniew Machaj1,2,
prof. dr hab. n. med. Bernard Panaszek2
1Zakład Gerontologii Katedry Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu
Kierownik: dr n. med. Zbigniew Machaj
2Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych,
Geriatrii i Alergologii AM we Wrocławiu
Kierownik: prof. dr hab. n. med. Bernard Panaszek


Upadki osób starszych to wieloprzyczynowy problem zdrowotny zaliczany do tzw. wielkich zespołów geriatrycznych. Należą do nich poza upadkami: upośledzenie lokomocji, nietrzymanie moczu i/lub stolca, otępienie, depresja, majaczenie, upośledzenie wzroku i słuchu. Niestety, często te problemy pozostawiane są bez diagnostyki i leczenia, jako cecha „złej starości”. Należy podkreślić, że samo starzenie nie jest przyczyną zespołów geriatrycznych, lecz wynikiem nakładania chorób przewlekłych na narządowe zmiany starcze. Właściwa prewencja zdrowotna, leczenie, rehabilitacja i zaopatrzenie ortopedyczne prowadzi do zmniejszenia liczby wielkich zespołów geriatrycznych, a w przypadku ich pojawienia się - do skutecznej poprawy sprawności fizycznej, psychicznej i niezależności osób starszych. Natomiast ich lekceważenie, zaniechanie diagnostyki i leczenia, prowadzi do postępującego uzależnienia chorych seniorów od opiekunów lub wzrastającego obciążenia rodziny bądź systemu opiekuńczego. Jest to istotny element niewydolności organizacyjnej i ekonomicznej opieki zdrowotnej w Polsce, poza tym przyczynia się do utrwalania negatywnego wizerunku starości (1).

Badania prowadzone u osób starszych wskazują, że ponad 30% osób powyżej 65. roku życia mieszkających samodzielnie upada co najmniej raz w roku. Częstość upadków zwiększa się wraz z wiekiem i występuje u połowy osób w starości późnej (2,3,4). Jeszcze częściej stwierdza się upadki  u pensjonariuszy placówek opiekuńczych (50-67%) powyżej 65. roku życia (5,6). Należy pamiętać, że aż w 40% skutki upadku są przyczyną umieszczenia osób w placówce opiekuńczej (1). Z kolei lżejsze upadki, bez groźnych następstw, u osób starszych przebywających w swoich domach, nie podlegają rejestracji i dlatego ich rzeczywista liczba nie jest znana. Poza tym rzadko rutynowy wywiad lekarski uwzględnia pytanie o upadki (7).

Upadki przyczyniają się do ograniczenia samodzielności, obniżenia jakości życia osób starszych i pogłębienia zależności od opiekunów w codziennym funkcjonowaniu. Upadki u osób starszych niezależnie od przyczyny niosą za sobą następstwa nie tylko fizyczne, ale i psychiczne oraz społeczno-ekonomiczne. Najczęstszymi powikłaniami upadku są złamania kości ramiennej, dalszego odcinka przedramienia, kręgów, miednicy, bliższego odcinka kości udowej. Najpoważniejsze jest złamanie bliższego końca kości udowej (90% złamań w tej lokalizacji wynika z upadku), w połowie przypadków prowadzi do utraty samodzielnego poruszania się i zwiększa  śmiertelność roczną o 20% (8,9). Powikłaniem upadku mogą być też krwiaki śródczaszkowe, uszkodzenia tkanek miękkich, oparzenia. Następstwem wszystkich powyższych może być wtórne unieruchomienie, co prowadzi do zapaleń płuc i dróg moczowych, zakrzepicy żył głębokich, odleżyn, hipotermii, odwodnienia i przykurczu w stawach. Obliczono, że pozostawanie osoby starszej na podłodze dłużej niż godzinę po upadku skutkuje nieodwracalnym pogorszeniem sprawności ruchowej i wyższą śmiertelnością z powodu powikłań (1). Poza tym upadek nawet bez poważnych powikłań fizycznych może być przyczyną tzw. zespołu poupadkowego. Jest to uraz psychiczny objawiający się lękiem przed kolejnym upadkiem i powodujący ograniczanie aktywności fizycznej. W efekcie wtórnie pogarsza się sprawność ruchowa osoby po upadku i zwiększa się ryzyko kolejnych upadków oraz uzależnienie w codziennym funkcjonowaniu od opiekunów (10). Ponadto w wyniku upadków zwiększa się częstość i czas hospitalizacji oraz chorobowość z powodu innych schorzeń przewlekłych.

Przyczyny upadków

Przyczyny upadków można podzielić na wewnętrzne i zewnętrzne. Przyczyny wewnętrzne wynikają ze stanu zdrowia osoby starszej: nakładających się wielu schorzeń przewlekłych na proces starzenia się organizmu. Przyczyny zewnętrze to brak dopasowania warunków środowiskowych do potrzeb osób starszych.

Do przyczyn wewnętrznych zaliczamy: pogorszenie sprawności układu nerwowego, mięśniowego oraz narządów zmysłów, choroby przewlekłe i szkody polekowe.

Układ nerwowy
Inwolucyjne zmiany w układzie nerwowym powodują wydłużenie czasu reakcji, upośledzenie koordynacji ruchowej, osłabienie czucia powierzchownego i głębokiego (np. utrudniające rozpoznawanie przeszkody), pogorszenie odruchu postawy i ułożenia, nasilenie kołysania ciałem, upośledzenie kontroli ruchu na poziomie odruchu rdzeniowego. Schorzenia układu nerwowego, które predysponują do upadków, to: stany po udarze mózgu, przejściowe niedokrwienie mózgu (TIA), niewydolność podstawno-kręgowa, choroba Parkinsona, padaczka, choroby móżdżku, choroby nerwów obwodowych, mielopatie, napady atoniczne. Upadkom również sprzyjają zaburzenia psychiczne, takie jak: depresja, majaczenie, demencja i stany lękowe (1,7).

Układ mięśniowy
Pogorszenie sprawności układu mięśniowego wynika z zaników mięśni, zmniejszenia siły i napięcia mięśni, zmian zwyrodnieniowych ścięgien i więzadeł. W procesie starzenia zmienia się też wzorzec chodu (głównie wskutek zmian inwolucyjnych w układzie nerwowym i kostno-stawowym). Chód staje się wolniejszy, niepewny, skraca się długość kroku, często osoba starsza nie odrywa stóp od podłoża, zmniejszają się też współruchy kończyn górnych i ograniczona jest rotacja w stawach biodrowych i kolanowych. W efekcie pojawiają się problemy z pokonywaniem przeszkód, zmianami pozycji ciała i obrotami (11,12). Wykazano, że największa liczba upadków osób starszych zdarza się podczas chodzenia i wstawania z pozycji siedzącej (13,14). Do upadków doprowadzają również schorzenia układu ruchu: choroba zwyrodnieniowa stawów, zapalenia mięśni i stawów, deformacje kręgosłupa, zniekształcenia stóp i osteoporoza.

Układ zmysłów
Wraz ze starzeniem dochodzi do osłabienia wzrokowej i słuchowej kontroli chodu. Pogarsza się ostrość wzroku, akomodacja, adaptacja do ciemności i silnego światła, zdolność rozróżniania kontrastu oraz widzenie obwodowe, występują „starcze” choroby oczu: zaćma, jaskra, zwyrodnienie plamki. Postępuje upośledzenie rozróżniania mowy, podwyższenie progu słyszenia czystych tonów, nadmierne gromadzenie woskowiny, zmniejszenie pobudliwości obwodowej części narządu przedsionkowego. Poza tym przyczyna może tkwić w niewłaściwym doborze lub braku okularów i aparatów słuchowych. W konsekwencji tych zmian osoba starsza ma gorszą orientację przestrzenną i słabiej odbiera ostrzegawcze bodźce słuchowe i wzrokowe (1,15).

Choroby przewlekłe
 Głównymi chorobami przewlekłymi w starości są zaburzenia sercowo-naczyniowe. Zwiększone ryzyko upadków jest związane z ortostatycznymi i poposiłkowymi spadkami ciśnienia tętniczego, zaburzeniami rytmu serca, zawałem mięśnia sercowego i omdleniami. Ponadto upadki często towarzyszą: hipoglikemii, hipokaliemii, hiponatremii, odwodnieniu, niedożywieniu, niedoczynności tarczycy i niedokrwistości. Upadkom sprzyjają też choroby układu moczowego (nietrzymanie moczu, nokturia), omdlenia pomikcyjne i podefekacyjne. W każdym wieku upadki wywołuje choroba Méniere’a i zapalenie błędnika (11).

Upadki jatrogenne
Upadki jatrogenne wynikają z polipragmazji i nieuwzględnienia odmienności farmakokinetyki i farmakodynamiki leków w starzejącym się organizmie. Należy pamiętać, że zastosowanie więcej niż czterech leków znacznie zwiększa ryzyko upadku u osób starszych (6). W starzejącym się organizmie następują zmiany we wchłanianiu, dystrybucji, metabolizmie i eliminacji wielu leków (zmniejszona powierzchnia absorpcji leków, zmniejszona objętość dystrybucji dla leków rozpuszczalnych w wodzie, a zwiększona dla leków rozpuszczalnych w tłuszczach, wolniejszy metabolizm i ograniczona eliminacja nerkowa) (1). Dlatego dawkowanie leków u osób starszych powinno być odpowiednio modyfikowane, żeby nie dopuścić do działania toksycznego. Zawsze należy pamiętać o ryzyku upadków przy zalecaniu benzodiazepin, leków przeciwdepresyjnych, neuroleptyków, diuretyków, leków hipotensyjnych, przeciwarytmicznych, opioidowych leków przeciwbólowych (16,17,18). Stosowanie benzodiazepin w zalecanych ogólnie dawkach terapeutycznych stwarza u osób starszych większe zagrożenie upośledzenia funkcji poznawczych, zmian nastroju, zaburzeń koordynacji ruchowej, przedłużenia czasu reakcji na bodźce zewnętrzne, osłabienia siły i napięcia mięśni, co prowadzi do upadków. Furosemid (szczególnie w stanach odwodnienia) przyczynia się do upośledzenia perfuzji mózgowej, zaburza funkcje układu przedsionkowego, a poza tym zwiększając parcie na mocz, zmusza pacjenta do częstego i pośpiesznego udania się do toalety, co może u osób  w podeszłym wieku skutkować upadkiem. Również leki hipotensyjne mogą być przyczyną upośledzonej perfuzji mózgowej, zaburzeń świadomości i hipotonii ortostatycznej (4). To tylko niektóre przykłady przewlekłego zażywania leków, które mogą doprowadzić do upadków.

Przyczyny zewnętrzne upadków
Wyposażenie pomieszczeń mieszkalnych jest często  przyczyną upadków seniora. Są to: niedostateczne lub nadmiernie oślepiające oświetlenie, przeszkody związane z podłożem (śliskie posadzki, progi, nierówności terenu, podarte lub nieumocowane chodniki i dywany), bałagan w mieszkaniu, brak uchwytów w łazience, nisko zamontowana muszla, śliska wanna, niskie krzesła i miękkie, zapadające się fotele bez oparć dla rąk, nieodpowiednie obuwie, wysoko umiejscowione szafki i półki, brak poręczy przy schodach, wysokie stopnie (1,11).

Ocena ryzyka upadków u osób starszych

Ocena ryzyka upadku osoby starszej wymaga kompleksowej oceny geriatrycznej, a w wywiadzie powinny się pojawić pytania o upadki w ciągu ostatniego roku. Im więcej czynników ryzyka występuje u danej osoby, tym ryzyko upadku jest większe (27% u osób z jednym czynnikiem ryzyka, aż 78% u osób, u których występują cztery czynniki i więcej) (19,20).

Wywiad
W wywiadzie należy odtworzyć sytuację, w której do upadku doszło. Trzeba ustalić czas i miejsce upadku, rodzaj czynności wykonywanej w momencie upadku, stosowanie przyrządów ortopedycznych przy chodzeniu (np. kule), objawy towarzyszące (zawroty głowy, kołatanie serca, duszność, bóle w klatce piersiowej, osłabienie, utrata przytomności, nietrzymanie zwieraczy itp.). Ponadto w wywiadzie trzeba uwzględnić obecne i przebyte choroby, przyjmowane leki i ich dawki, płyny, posiłki, okoliczności poprzednich upadków, jeśli takie były. Ważny jest też wywiad od rodzinny czy innych świadków upadku. W badaniu przedmiotowym należy ocenić rytm serca, ciśnienie tętnicze krwi wraz z próbą ortostatyczną, obecność szmerów nad tętnicami szyjnymi czy w polu osłuchiwania zastawek, ostrość wzroku, pole widzenia, słuch, stan neurologiczny, chód i równowagę, funkcje poznawcze (MMSE), zaburzenia nastroju (Geriatryczna Skala Oceny Depresji), narząd ruchu wraz z patologią stóp, ocenę samodzielności (skala Katza, Lawtona) i doboru sprzętu ortopedycznego. W diagnostyce należy uwzględnić EKG, badanie holterowskie, 24-godzinne monitorowanie ciśnienia, test pionizacyjny, rtg kręgosłupa szyjnego, badanie dopplerowskie tętnic szyjnych, echokardiograficzne serca oraz wykluczyć zaburzenia metaboliczne, elektrolitowe i niedokrwistość (1,20).

Według zaleceń American Geriatrics Society, British Geriatrics Society, American Academy of Orthopedic Surgeons i National Institute for Clinical Exellence UK u każdej starszej osoby zgłaszającej co najmniej jeden upadek w ostatnim roku należy wykonać ocenę równowagi i chodu (20,21). Najpowszechniejszymi metodami, które umożliwiają ocenę równowagi i chodu pod kątem ryzyka upadków, są testy funkcjonalne. Testy te są stosunkowo łatwe do przeprowadzenia przez badającego w każdych warunkach, nie wymagają kosztownego sprzętu i odtwarzają codzienne aktywności osób starszych. Najczęściej stosowany jest test „wstań i idź”, test Tinetti i test Berga.

Test „wstań i idź”
Według modyfikacji Podsiadło i Richardson (22) test ten polega na wykonaniu w określonym czasie takich czynności, jak: wstanie z pozycji siedzącej na krześle z opartymi plecami (wysokość siedziska 46 cm), przejście trzech metrów po płaskim terenie z przekroczeniem linii kończącej wyznaczony odcinek, wykonanie obrotu o 180º, powrocie do krzesła i przyjęciu pozycji siedzącej. Czas mierzy się od momentu podania komendy „start” osobie siedzącej na krześle do chwili przyjęcia ponownie pozycji siedzącej. Czas 12-14 sekund zaleca się jako wartość graniczną oceny różnicującej osoby z upadkami i bez upadków.

Uproszczony test Tinetti
Test polega na zmianie pozycji z siedzącej na stojącą, unieruchomieniu w pozycji stojącej przez 5 sekund, przejściu 3 metrów, obrocie o 180º i ponownym przyjęciu pozycji siedzącej. Jeżeli osoba starsza wykonuje te zadania samodzielnie, otrzymuje 2 punkty za każdy powyższy element próby. Jeżeli wykorzystuje pomoce techniczne (laska, kule, balkonik), za  każdą wykonaną w ten sposób  czynność otrzymuje 1 punkt. Im większa konieczność pomocy innych osób przy wykonywaniu tych czynności, tym większe ryzyko upadku, a badana osoba nie otrzymuje punktów (0 punktów). Uzyskanie co najmniej raz 0 lub dwukrotnie 1 punktu, świadczy o konieczności konsultacji z fizjoterapeutą i wykonaniu pełnego testu oceny równowagi i chodu (12). W 1986 roku Tinetti i wsp. (23) opublikowali oryginalną wersję testu Performance-Oriented Mobility Assessment (POMA), który składa się z dwóch części. Pierwsza część ocenia równowagę podczas siedzenia, wstawania z miejsca, w pozycji stojącej, podczas próby trącania, obracania się o 360º i siadania. Druga część ocenia chód - jego zapoczątkowanie, długość i wysokość kroku, symetrię kroku, ciągłość chodu, ścieżkę chodu, kołysanie tułowiem, pozycję pięt podczas chodzenia. Wynik końcowy ocenia się w punktach. Za każdą czynność pacjent może uzyskać od 0 do 2 punktów, za całość maksymalnie 28 punktów. Wynik poniżej 26 punktów wskazuje na istnienie ryzyka upadków, a im niższa punktacja, tym większe ryzyko. Uzyskanie mniej niż 19 punktów oznacza 5-krotne zwiększenie ryzyka upadków.

Test Berga
Jest to kolejny test używany do oceny równowagi (24). Test ten opiera się na ocenie wykonania czternastu różnych czynności dnia codziennego, takich jak: siedzenie bez opierania się, przejście z pozycji siedzącej do stojącej, stanie bez podparcia, podnoszenie przedmiotów z podłogi, obrót o 360º, wchodzenie na stopień, stanie na jednej nodze itp. Każde zadanie jest oceniane w skali od 0 do 4. Maksymalna liczba punktów możliwa do osiągnięcia w tym teście to 56. Ryzyko upadków występuje od 45 punktów i poniżej.

W ocenie ryzyka upadków można się też posłużyć metodami bardziej zaawansowanymi technicznie, jak np. platformą balansową lub rejestracją ruchów podczas pokonywania toru przeszkód.

Ocena ryzyka upadków powinna być przeprowadzona u każdej osoby po 65. r.ż., nawet bez upadków w wywiadzie, jako element kompleksowej oceny geriatrycznej i możliwość ewentualnego wczesnego wdrożenia profilaktyki pierwotnej upadków. Oprócz oceny ryzyka upadków testy te dostarczają informacji nie tylko o zaburzeniach chodu i równowagi, ale i konieczności zastosowania sprzętu ortopedycznego przy chodzeniu, służą też do monitorowania skutków leczenia i rehabilitacji, oceny zmian w czasie, a także opracowywania odpowiednich programów rehabilitacji geriatrycznej.

Zapobieganie upadkom

Zapobieganie upadkom polega na  modyfikacji czynników wewnętrznych i/lub zewnętrznych przebytych upadków. Ważna jest więc korekta stosowanego leczenia (zmniejszenie liczby leków i niekiedy dawek, eliminacja leków nasennych i uspokajających) (25), leczenie ostrych i przewlekłych chorób, które są przyczyną upadków, korekta wad wzroku (21). W przypadku hipotonii polekowej należy zalecić leki o długim czasie półtrwania, w mniejszych dawkach. Starsza osoba powinna być przeszkolona, aby wolno zmieniała pozycję z leżącej na siedzącą, zaleca się również wykonywanie ruchów zginania i prostowania stóp przed wstaniem, pomocne mogą być elastyczne pończochy i opaski uciskowe. W niewydolności podstawno-kręgowej należy unikać gwałtownych skrętów głową i schylania. Istotne jest zminimalizowanie ryzyka upadku w mieszkaniu seniora przez zastosowanie mat antypoślizgowych i uchwytów w łazience, nakładek podwyższających na deskę sedesową, wyrzucenie podartych dywanów i chodników, korekcję oświetlenia, dostosowanie wysokości półek, foteli i krzeseł (które powinny być wyposażone w poręcze) itp. Niezmiernie ważne jest zaopatrzenie osoby starszej w odpowiednie obuwie tzn. łatwe do założenia, ściągnięcia, stabilizujące staw skokowy, dopasowujące się do zniekształceń stopy, lekkie, ciepłe, z podeszwą antypoślizgową. Ponadto obuwie zakrywające pięty zmniejsza ryzyko przydepnięcia.

Kolejnym  elementem  w zapobieganiu upadkom jest zastosowanie pomocy technicznych: laski, trójnogi, balkoniki. Sprzęt ten musi być indywidualnie dobrany do potrzeb danej osoby, a pacjent przeszkolony w ich stosowaniu pod nadzorem fizjoterapeuty.

Zmniejszenie liczby upadków i ich następstw można uzyskać również dzięki zastosowaniu odpowiednich programów rehabilitacyjnych (26). Skuteczne programy rehabilitacyjne, dla osób zagrożonych upadkiem, powinny zawierać ćwiczenia równowagi, ćwiczenia czynne z oporem zwiększające siłę i masę mięśniową, poprawiające zakres ruchu w stawach, koordynacji i czasu reakcji, reedukację chodu (27,28,29). Stałym elementem programów rehabilitacyjnych powinno być przygotowanie osób starszych do radzenia sobie po upadku (30).
W wyniku takiego postępowania starsze osoby w mniejszym stopniu obawiają się upadku i chętniej podejmują się wykonywania czynności życia codziennego, stają się mniej zależne od udziału opiekunów w ich codziennym funkcjonowaniu, zmniejsza się konieczność objęcia ich opieką instytucjonalną oraz odsuwa się groźbę inwalidztwa.

Adres do korespondencji:
dr Wioletta Szczepaniak
Klinika Chorób Wewnętrznych, Geriatrii i Alergologii AM
we Wrocławiu
ul. Traugutta 57/59, 50-417 Wrocław
tel. 71 733 24 00
e-mail: wiolettasz-wroc@o2.pl


Piśmiennictwo:

  1. Grodzicki T., Kocemba J. Skalska A. (red.): Geriatria z elementami gerontologii ogólnej. Via Medica, Gdańsk 2006: 76-133.
  2. Rubenstein L.Z., Josephson K.R.: The epidemiology of falls and syncope. (w:) Kenny R.A., O’Shea D. (eds.) Falls and Syncope in Elderly patients. Clinics in Geriatric Medicine. W.B Saunders Co., Philadelphia 2002: 141-158.
  3. Campbell A.J., Reinken J., Allan B.C. i wsp.: Falls in old age: a study of frequency and related clinical factors. Age Ageing 1981, 10: 264-270.
  4. Walczewska J., Skalska A., Ocetkiewicz T.: Upadki stwierdzone w wywiadzie a wiek i stan zdrowia pacjentów hospitalizowanych. Gerontol. Pol. 2003, 2: 84-88.
  5. Thornby M.A.: Balance and falls in the frail older person: a review of the literature. Top Ger Rehab 1995, 11: 35-43.
  6. Tinetti M.E., Baker D.I., Mc Avay G. i wsp.: A multifactorial intervention to reduce the risk of falling among elderly people living in the community. N. Engl. J. Med. 1994, 331: 821-827.
  7. Wojszel B., Bień B., Przydatek M.: Wielkie problemy geriatryczne: II. Upadki. Med. Rodz. 2001, 2: 83-86.
  8. Nyberg L., Gustafson Y., Berggren D i wsp.: Falls leading to femoral neck fractures in lucid older people. J. Am. Geriatr. Soc. 1996, 44: 156-160.
  9. Pearce E.O., Redfern D.J, Sinha M. i wsp.: Outcome following a second hip fracture. Injury 2003, 34: 518-521.
  10. Tinneti M.E., Medes de Leon C.F., Doucette J.Y. i wsp.: Fear of falling and fall-related efficacy in relation to functioning among community-living elderly. J. Gerontol. Med. Sci. 1994, 49: 140-147.
  11. Abrams W.B., Bers M.H., Berkow R.: The Merck Manual of Geriatrics. Galus K., Kocemba J. (red. wyd. pol.). Urban&Partner, Wrocław 1999: 70-85.
  12. Kocemba J., Grodzicki T. (red): Zarys gerontologii klinicznej.Wydawnictwo MCKP UJ,  Kraków 2000: 76-83.
  13. Żak M., Grodzicki T.: Ocena ryzyka upadków osób starszych- analiza zagrożeń na podstawie obserwacji własnych. Fizjoter. Pol. 2004, 4: 391-395.
  14. Skalska A., Walczewska J., Ocetkiewicz T.: Wiek, płeć i aktywność fizyczna osób zgłaszających upadki oraz okoliczności ich występowania.     Rehabil. Med. 2003, 7: 49-53.
  15. Pośpiech L.: Narząd równowagi w wieku podeszłym w ocenie elektronystagmograficznej i posturograficznej. Gerontol. Pols. 1997, 5: 17-22.
  16. Blain H., Blain A., Trechot P. i wsp.: The role of drugs in falls in the elderly, epidemiologic aspect. Presse Med. 2000, 29: 673-680.
  17. Leipzig M., Coming R.G., Tinetti M.E.: Drugs and falls in older people: A systematic review and meta-analysis. I. Psychotropic drugs. J. Am.      Geriatr. Soc. 1999, 47: 30-39.
  18. Leipzig M., Coming R.G., Tinetti M.E.: Drugs and falls in older people: A systematic review and meta-analysis. II. Cardiac and analgesic drugs. J. Am. Geriatr. Soc. 1999, 47: 40-50.
  19. Tinetti M.E., Speechley M., Ginter S.F.: Risk factor for falls among elderly persons living in the community. N. Eng. J. Med. 1988, 319: 1701-1707.
  20. Guideline for the Prevention of Falls in Older Persons. American Geriatrics Society, British Geriatrics Society, American Academy of Orthopedic Surgeons Panel on Falls Prevention. J. Am. Geriatr. Soc. 2001, 49: 664-672.
  21. Clinical practice guideline fort the assessment and prevention of falls in older people. Guidelines commissioned by the National institute for Clinical  Exellence (NICE). Royal Collage of Nursing. November 2004
  22. Podsiadło D., Richardson S.: The timed „Up and Go”: a test of basic functional mobility for frail elderly persons. J. Am. Geriatr. Soc. 1991, 39: 142-148.
  23. Tinetti M.E., Williams T.F., Mayewski R.: Fall risk index for elderly patients based on number of chronic disabilities. Am. J. Med. 1986, 80: 429-443.
  24. Berg K.O., Wood-Daphienee S., Williams J.I. i wsp.: Measuring balance in the elderly: preliminary development of an instrument. Physiotherapy 1989, 41: 304-311.
  25. Campbell A.J., Robertson M.C., Gardner M.M. i wsp.: Psychotrophic medication withdrawal and a home-based exercise program to prevent falls: a randomized, controlled trial. J. Am. Geriatr. Soc. 1999, 7: 850-853.
  26. Żak M.: Ocena wyników rehabilitacji u pacjentów geriatrycznych zagrożonych upadkiem. Gerontol. Pol. 2004, 12: 182-186.
  27. Gardner M.M., Robertson M.C., Campbell A.J.: Exercise in preventing falls and fall related injuries in older people: a review of randomized controlled trials. Br. J. Sports Med. 2000, 34: 7-17.
  28. Sattin R.W., Rodriguez J.G., DeVito C.A. i wsp.: Home environmental hazard and the risk of fall injury events among community-dwelling older persons. Study to Assess Falls Among the Elderly (SAFE) Group. J. Am. Geriatr. Soc. 1998, 46: 669-676.
  29. Robertson M.C., Campbell A.J., Gardner M.M. i wsp.: Preventing Injuries in Older People by Preventing Falls: A Meta-Analysis of Individual-Level Data. J. Am. Geriatr. Soc. 2002, 50: 905-911.
  30. Żak M.: Physical rehabilitation regimens designed to assist the frail elderly in executing postural shifts safely and effectively after incidental falls. Adv. Rehab. 2006, 2: 11-17.
     

Autor: Wioletta Szczepaniak, Zbigniew Machaj, Bernard Panaszek
Źródło: "TERAPIA" NR 10 (247), PAŹDZIERNIK 2010, Strona 16-19

Skomentuj artykul: Upadki osób w wieku podeszłym - przyczyny i profilaktyka

rozwiń wszystkie dodaj swój komentarz (wszystkich komentarzy: 0)
Copyright © 2001-2019 WarsawVoice S.A. All rights reserved.  Design by: esculap.com  |  Kontakt z Webmasterem